|
We schrijven dit artikel naar aanleiding van de invoering van de Wet Verbetering Poortwachten (1 april 2002) en de adviezen van de Commissie Donner en de SER over de WAO. Deze veranderingen zijn niet los te zien van de wijzigingen in de wetgeving van de afgelopen tien jaar, een overzicht.
Doel van de wijzigingen in de sociale wetgeving
In 1990 deed Lubbers zijn beroemde uitspraak: "Nederland is ziek". Hierna zijn de veranderingen in de sociale wetgeving in een stroomversnelling gekomen. Lubbers kwam tot deze uitspraak, niet omdat Nederland werkelijk ziek was, maar omdat de collectieve lasten zo hoog waren geworden dat deze nauwelijks meer op te brengen waren.
Er was toen een duidelijke noodzaak om het verzuim in de ziektewet en de arbeidsongeschiktheid in de WAO terug te dringen. Inmiddels is de ziektewet vrijwel afgeschaft en worden zieke werknemers niet meer door verzekeringsartsen gecontroleerd maar door bedrijfsartsen begeleid. De zieke werknemer wordt niet meer door het collectief betaald maar door zijn werkgever. Deze maatregel had een aantal effecten; een tijdelijke forse daling van het ziekteverzuim, een forse daling van de collectieve lasten, het collectief verzekeren door werkgevers van het risico van loondoorbetaling bij ziekten en het verlies van sturing door de overheid in het eerste verzuimjaar. Het primaire doel is onveranderd, het verminderen van het WAO volume, maar daarnaast ook meer grip krijgen op het handelen in het eerste ziektejaar. Dit laatste is ontstaan uit het idee dat het verzuim in de eerste periode de springplank is naar de WAO, hoe langer werknemers ziek zijn hoe groter de kans dat ze in de WAO terechtkomen. Vraag is als je werkgevers verantwoordelijk maakt voor de verzuimbegeleiding en ze daarnaast verplicht om zich hierin bij te laten staan door een arbodienst, je ze ook nog mag vertellen hoe de verzuimbegeleiding te regelen. De verplichte winkelnering van arbodiensten is één van de grote fouten in de socialewetgeving. Dit heeft grote schade aangebracht aan het imago van de arbodiensten, werkgevers wilden geen arbodienst en daar zeker niet voor betalen. Gevolg is dat er massaal zeer goedkope contracten met arbodiensten werden afgesloten. Dan is de dienstverlening minimaal en arbodiensten hun meerwaarde niet kunnen bewijzen. Illustratief is dat het verzuim bij de overheid hoger is dan in het bedrijfsleven en dat de overheid per werknemer minder uitgeeft aan arbodienstverleining.
Als het doel van de veranderingen is de WAO instroom te verlagen moet ook de vraag beantwoord worden of hiervoor een noodzaak is.
Is er een financieel argument? Het stijgende aantal WAO'er brengt hoge kosten met zich mee. Dit is niet het probleem. De kosten van de WAO kunnen we met gemak dragen. In vergelijking met het geld dat bijvoorbeeld aan de zorg wordt uitgegeven zijn de WAO kosten zeer gering. Een mening die ook door oud kamerlid en LISV voorzitter Buurmeijer gedeeld wordt.
Maar blijft de WAO wel betaalbaar? Als het aantal WAO'er blijft stijgen en er komen economisch mindere tijden is het mogelijk dat de WAO kosten te hoog worden. Ook dit is geen argument het aantal WAO'ers stijgt weliswaar maar het aantal werkenden stijgt sneller. Met andere woorden het percentage WAO'ers ten opzichte van de beroepsbevolking neemt juist af, zo dat de WAO lasten per werknemer minder worden.
Is het dan de arbeidsparticipatie? In tijden van krapte op de arbeidsmarkt is het nodig zoveel mogelijk arbeidskrachten te mobiliseren. Ook dit is geen argument. Van alle mensen in de WAO is éénderde vroeg gehandicapt, dit zijn mensen die nooit in staat geweest zijn zelfstandig het minimumloon te verdienen. Daarnaast werkt éénderde gewoon, dit zijn mensen met een beperking die i.v.m. deze beperking ander werk zijn gaan doen waarmee zij minder verdienen en een aanvulling vanuit de WAO krijgen. En tenslotte éénderde zijn mensen boven de 56 jaar, veel winst voor de arbeidsparticipatie is hieruit niet te halen. Een mening die gedeeld wordt door oud parlementslid v. Lintschoten.
Zo eenvoudig is het niet om een noodzaak aan te wijzen, toch is het nodig de WAO instroom te beperken. De noodzaak ligt niet in het volume of de betaalbaarheid maar in de groep werknemers die van de WAO gebruik maken. In het verleden waren het vooral de oude werknemers die hun pensioen niet haalde die in de WAO terecht kwamen. Ook werd de WAO misbruikt als goedkope afvloeiingsregeling bij reorganisatie. Strenger keuren om dit misbruik tegen te gaan heeft dan ook de WAO instroom verlaagd. De laatste jaren is er een verschuiving opgetreden. Het zijn niet langer oudere werknemers maar jonge werknemers. Vaak met psychische klachten waarvan weer een derde door een conflict op het werk of werknemers met ME, Burnout en Whiplash die in de WAO terecht komen. Niet de stijging van het volume of de kosten wordt door onze volksvertegenwoordigers als onacceptabel ervaren maar de verandering van de groep werknemers die gebruik maken van de WAO. Buurmeijer zegt het bijvoorbeeld onacceptabel te vinden dat iemand van 30 met psychische klachten in de WAO verdwijnt. Zoals Willem Alexander zegt: "Dat is ook een mening". Begin jaren 90 was er een financiële noodzaak nu is er een sociaalmaatschappelijke noodzaak.
Ondanks alle veranderingen in de socialewetgeving stijgt het ziekte verzuim weer langzaam, het gemiddelde ziekteverzuim in 2001 was 6,2%. Een nieuwe fenomeen is dat het verzuim afhankelijk is van de bedrijfs grootte, hoe meer werknemers hoe hoger het verzuim. Kleine bedrijven hebben een verzuim van rond de 4% grote bedrijven het dubbele, de overheid is de koploper met een verzuim van ruim boven de 8%, in sommigeoverheidsinstellingen zelfs 10%.
In de jaren 90 waren verzuimpercentages van 8 a 10% heel gebruikelijk. Met de invoering van de 2 en 6 weken eigen risico en later met de wet WULBZ is het verzuim fors gedaald tot 4 a 5% en is daarna weer langzaam gaan stijgen. Vraag is hoe kon het verzuim plotseling zoveel dalen en waarom is het daarna weer gaan stijgen?
Als het verzuim na bovengenoemde maatregelen zoveel daalt, dan hebben er blijkbaar mensen thuis gezeten die niet ziek waren. Dit is ten dele waar, economisch was het in de begin jaren 90 niet zo rooskleurig als nu. Er was meer werkloosheid en werkgevers hadden niet altijd voldoende werk. Bekend fenomeen, zeker bij kleine bedrijven, was dat de werkgever in een periode waarin er onvoldoende werk was een werknemer het advies gaf zich ziek te melden. Ten dele hoog verzuim door verborgen werkloosheid. Voorts de onverschilligheid van werkgever ten aanzien van verzuim, werknemers waren niet schaars en verzuim werd collectief betaald. De wet WULBZ waarbij de werkgever het loon tijdens ziekte moet door betalen maakte een eind aan beide verschijnselen. Werknemers die ziek waren maar toch nog wel wat konden doen bleven werken onder aangepaste omstandigheden.
Waarom is het verzuim daarna toch weer gaan stijgen? Ook hier zijn weer twee oorzaken voor: Ten eerste het verzekeren van het verzuimrisico, dit effect is veel minder groot dan bij de financiering van uit de ziektewet omdat de werkgever met hoge premies geconfronteerd werd. Tweede oorzaak is de sociaalmaatschappelijke ontwikkeling en de cultuur in Nederland. De economie trok aan. Werknemer werden schaars, de druk om te presteren en output te leveren worden steeds groter. Daarnaast is er een cultuuromslag van collectief denken naar individualisatie, we streven meer naar onze eigen doelen dan naar collectieve doelen. Iedereen moet alles kunnen bereiken; het maximale uit zichzelf halen. Steeds meer vrouwen gaan werken, zorgtaken worden verdeeld. Verder neemt de informatiedruk met de massale opkomst van de computer en het internet toe, vroeger schreef je een briefje nu een mailtje met ook meteen maar een "cctje" aan de hele zaak. De indivdualisering brengt ook met zich mee dat we naast het werk en het zorgen veel leuken dingen moeten doen. Iedereen heeft het "druk, druk" en het is dan ook niet acceptabel om het niet druk te hebben. Kortom we leven in een cultuur van gehaastheid en stress. Niet iedereen kan daarmee overweg. Blijkt uit de grote aantallen mensen die uitvallen met chronische lichamelijke of geestelijke uitputting.
Het verzuim en de arbeidongeschikheid van nu en dat van in de begin jaren 90 heeft een totaal andere oorzaak, maatregelen van toen hebben dan nu ook geen effect meer!
Het strenger kijken naar wie verzuimt en wie er tot de WAO toegelaten werd had samen met de werkgever verantwoordelijk maken voor het verzuim in de begin negentiger jaren effect. Duidelijk is dat het effect van de toen genomen maatregelen "uitgewerkt" is.
Wat wil de Wet verbetering poortwachter nu bereiken? De naam van de wet zegt al genoeg, de poort van de WAO moet beter bewaakt worden. En wel door reïntegratie van werknemers in een vroeg stadium van het verzuim te bevorderen. De regering wil weer grip krijgen op de beginperiode van het verzuim. Op zich geen slechte gedachte want, iemand die één drie maanden ziek is loopt grote kans in de WAO terecht te komen.
Werkgevers, werknemers en arbodiensten worden verplicht zich maximaal in te spannen dit om bovengenoemde probleem te verkomen. "Meer druk op de ketel". Wat was nu ook al weer de oorzaak van de stijging van het verzuim? Juist die druk. Ons lijkt het niet goed om "kwaad met kwaad" te bestrijden. Het kan misschien goed lijken om verzuimende werknemers snel allerlei interventie aan te bieden om snel weer beter te worden maar daarmee is het probleem niet opgelost. Sterker nog we raken steeds meer van de oplossing verwijderd. De wet verbetering poortwachter verplicht ons veel tijd en energie te stoppen in verzuimende werknemers, waar blijft de tijd om verzuim te voorkomen?
Bedrijfsartsen zien het primair als hun taak om werknemers en werkgevers in preventieve sfeer te adviseren. Door de veranderde wetgeving worden zij nu gedwongen zich nog verder in hun spreekkamer terug te trekken. Werkgevers en werknemers gaan arbodiensten beoordelen op het wel of niet slagen van een WAO aanvraag. Wordt deze afgewezen dan krijgt de werkgever of de werknemer een boete. Kortom we raken steeds verder van de oplossing verwijderd, een arbodienst moet niet al haar tijd spenderen aan verzuimbegeleiding maar werkgevers en werknemers adviseren hoe verzuim en gezondheidschade te voorkomen.
We verwachten dan ook een negatief effect van de wet verbetering poortwachter, het zal zeker niet bijdragen tot een daling van het verzuim. Het heeft geen zin; om de zweep over een dood paard te leggen.
Over het advies van de commissie Donner en de SER aangaande de WAO kunnen we kort zijn. Als het verzuim in het eerste jaar niet daalt zal ook de WAO instroom niet afnemen. Door alleen werknemers toe te laten die duurzaam geen enkele arbeid meer kunnen verrichten en zelfs hele groepen mensen uit te sluiten, die met de eerder genoemde klachten, zal de WAO instroom wel dalen. Maar dit neemt het probleem niet weg, er zitten maar weinig mensen voor hun lol in de WAO. Die mensen moeten wat anders en komen deels in de ww en de bijstand terecht en een ander deel zal voor minder salaris of voor minder uren weer aan het werk gaan. Van dit laatste moeten de geen wonderen verwachten, uit de grote ervaring die we hebben met werknemers met een burnout weten we dat dit mensen zijn die het liefst weer aan het werk gaan en bereid zijn daar veel voor te doen. Een kleine groep lukt het ondanks intensieve begeleiding niet binnen een jaar het werk weer te hervatten, deze groep komt straks in de bijstand. Bij de invoering van de wet TBA onstond het zogenaamde "WAO-gat". Dat dit maatschappelijk onaanvaardbaar was mag blijken uit de massale herverzekering. Waarom houden onze volkvertegenwoordiger zich zo krampachtig vast aan financiële prikkels als we al weten dat dat niet werkt? Omdat de oorzaak van het probleem veel te ingewikkeld is om aan te pakken!
We zijn nu ruim tien jaar bezig om met diverse systemen van straffen en belonen te proberen het verzuim te laten dalen telkens zonder succes, moeten we daar niet eens een punt achter zetten? Door de blijvende stroom van veranderingen is onze sociale wetgeving zo ingewikkeld geworden dat we door de bomen het bos niet meer zien. We kijken naar de veranderingen en denken "we zien wel dat er van komt".
Op de keper beschouwd zijn er maar twee problemen: In de eerste plaats de oorzaak van het stijgende verzuim zoals boven beschreven en in de tweede plaats het systeem van een privaat eerste ziektejaar en een publiek vervolg daarop: een syteem dat niet werkt. Onze mening is dan ook zet er een streep onder, "uithuilen en opnieuw beginnen"!
Ons Arbo-advies
We kunnen ons huidige systeem vergelijken met een doodzieke patient, we geven het ene medicijn om de bijwerking van het andere teniet te doen. Veel patienten zijn fors opgeknapt door het staken van alle medicatie. Onze sociale wetgeving is ook doodziek en zal van een extra wet niet opknappen, in tegendeel. Stop alle wetgeving, weg met de WAO, REA, TBA, TZ, Amber en WULBZ. Begin opnieuw kies voor of een privaat of een publiek systeem maar maak er geen ratjetoe van. Zorg dat Arbodiensten hun meerwaarde kunnen bewijzen, dus de verplichte aansluiting bij een arbodienst afschaffen, ga arbodiensten niet verplichen wat ze doen en laten moeten. Werknemers en werkgever zijn heel goed in staat zelf het kaf van het koren te scheiden. Maak bijvoorbeeld een systeem waarbij bepaalde groepen zoals zwangeren, mensen met beroepsziekten en mensen met uitval door berdrijfsongeval een gegarandeerd loon krijgen en laat de rest aan de partijen over die komen er heus zelf wel uit. Maar doe het ook niet direct bestudeer de mogelijkheden, geeft partijen de tijd om een oplossing te vinden.
Duidelijk mag zijn dat wij geen Amerikaanse toestanden willen er moet een vangnet blijven, maar dat alles tot op detail bij wet regelen niet het gewensde effect heeft mag duidelijk zijn.
|
